Wednesday, July 24, 2024
- Advertisement -
- Advertisement -
ኪንና ባህልበዩኔስኮ ለወካይ ቅርስነት ለከርሞ የታጨው ጊፋታ

በዩኔስኮ ለወካይ ቅርስነት ለከርሞ የታጨው ጊፋታ

ቀን:

ኢትዮጵያ በተባበሩት መንግሥታት የሳይንስ የትምህርትና ባህል ድርጅት (ዩኔስኮ)፣ በማይዳሰሱ ባህላዊ ቅርስነት ወካይ ቅርስ ሁነው አምስት ባህላዊና ሃይማኖታዊ ክብረ በዓላት አስመዝግባለች፡፡

በዩኔስኮ ለወካይ ቅርስነት ለከርሞ የታጨው ጊፋታ | Ethiopian Reporter | ሪፖርተር

ከ2006 እስከ 2016 ዓ.ም. ባሉት አሠርት ውስጥ ከተመዘገቡት ‹የእውነተኛው የክርስቶስ ቅዱስ መስቀል የተገኘበት› ክብረ በዓል (Commemoration feast of the finding of the True Holy Cross of Christ) ቀዳሚው ነው፡፡ አምስተኛውና ዘንድሮ የተመዘገበው ደግሞ የሐረሪ የሹዋሊድ ክብረ በዓል (Shuwalid festival) ነው፡፡

 ሌሎቹ በወካይ ቅርስነት የተመዘገቡት የሲዳማ አዲስ ዓመት ክብረ በዓል ፊቼ- ጫምባላላ (2008)፣ የኦሮሞ አገር በቀል ማኅበረ ፖለቲካዊ የገዳ ሥርዓት (2009)፣ የኢትዮጵያ ጥምቀት ክብረ በዓል (2012) ናቸው፡፡

አምስተኛው የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስን ከመመዝገቡ በፊት በትግራይና በአማራ የሚከበረውን የአሸንዳ- ሻደይ ክብረ በዓል በ2014 ዓ.ም. በዩኔስኮ መድረክ ቀርቦ ሰነዱ የተሟላ ባለመሆኑ፣ እንደገና ተስተካክሎ እንዲቀርብ መደረጉ ይታወሳል፡፡ እምን ደረጃ ላይ እንዳለ እስካሁን የሚመለከታቸው አካላት በበጀት ዓመት ዕቅዳቸው ውስጥ የገለጹት ነገር የለም፡፡

በዩኔስኮ ለወካይ ቅርስነት ለከርሞ የታጨው ጊፋታ | Ethiopian Reporter | ሪፖርተር

ኢትዮጵያ ስድስተኛ ወካይ የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስ ሁኖ እንዲመዘገብላት በቅርስ ባለሥልጣኗ አማካይነት ሰነዱ ወደ ዩኔስኮ የተላከው፣ የወላይታ አዲስ ዓመት ክብረ በዓል የሆነው ጊፋታ ነው፡፡

 ሰነዱ ዓምና ተጠናቅሮ የደረሰው የመንግሥታቱ ድርጅት የባህል ተቋም የጊፋታ አከባበርን በኅዳር 2018 ዓ.ም. (Gifaataa, Wolaita people New Year festival (Ethiopia) Representative List – 2025) በዕጩነት እንዲቀርብ ወስኗል፡፡

‹‹ጊፋታ›› ሲገለጽ

የኢትዮጵያ መደበኛው ሲቪል ካሌንደር ከሚከተለው የመስከረም 1 ቀን የአዲስ ዓመት መነሻ በተጨማሪ፣ እንደየብሔረሰቡ ትውፊት አዲስ ዘመን ባተ ብለው የሚያከብሩም አሉ፡፡ ከእዚህም መካከል የወላይታ ብሔረሰብ ይገኝበታል፡፡ ወላይታዎች የአዲስ ዘመን ብሥራትን ‹‹ጊፋታ›› በማለት ይጠሩታል፡፡

ጊፋታ/ ግፋታ ማለት ትርጉሙ በኩር ወይም ታላቅ ማለት ሲሆን፣ ብሔረሰቡ አዲስ ዓመትን አንድ ብሎ የሚጀምርበት የአዲስ ዓመት መግቢያ ብቻም ሳይሆን የብርሃን ጊዜ ማብሰሪያ ነው፡፡

የወላይታ ዞን ባህልና ቱሪዝም መምሪያ እትም ላይ እንደሰፈረው፣ ጊፋታ ማለት ባይራ (ታላቅ)፣ መጀመሪያ እንደ ማለት ሲሆን፣ በሌላ በኩል ጊፋታ ማለት መሻገር ማለት ነው፡፡ ይህም ከአሮጌ ወደ አዲስ፣ ከጨለማ ወደ ብርሃን መሻገር የሚለውን ይገልጻል፡፡ ጊፋታ የዓመቱ የመጀመሪያ ወር ስያሜም ነው፡፡

የደቡብ ባህልና ቱሪዝም ባሳተመው ‹‹ውበት›› በተሰኘው መጽሔቱ ላይ፣ ስለ ክብረ በዓሉ የጻፉት አቶ መሐመድ ሀምቢሶ እንዳብራሩት፣ ጊፋታ ነጭ ልብስ ለብሶ በጋዜ (በኩር ጨዋታ) በጋራ ሆኖ በመጫወት የሚከበር ከትውልድ ወደ ትውልድ ሲተላለፍ የመጣ ነው፡፡

በሌላ በኩል፣ ወላይታ በኩር ሆኖ የተወለደ ልጅ ወንድ ከሆነ፣ ‹‹ግፋቶ›› ሴት ከሆነች‹ ‹‹ግፋቴ›› ብሎ ይጠራል፡፡ ግፋታ ማለት መሻገር ማለት ሲሆን ከዓመት ወደ ዓመት፣ ከጥላቻ ወደ ዕርቅ፣ ከመጥፎ ሥራ ወደ ጥሩ ሥራ መሻገርን ያመለክታል፡፡

መስከረም ወር በገባ ከ14-20 መካከል በሚውለው እሑድ ዕለት አዲሱን ዓመት ጊፋታን ይቀበሉታል፡፡ በዓሉ የሚውልበት እሑድ ስሙም ‹‹ሹሃ ወጋ›› የእርድ እሑድ ይባላል፡፡

ቃየ አሹዋ (ቃንጡዋ) ቁርጥ ከበሬው ሥጋ ምርጥ የሆነው ክፍል ተቆርጦ በቅቤ በተለወሰ ዳጣ በርበሬ ተዘጋጅቶ የሚቀርብ ነው፡፡ ይህንን ቤተሰብ በአንድ ቦታ በመሰብሰብ ኤርጊያ የሚባል የእንሰት ቅጠል በማንጠፍ ቁርጡን በሥጋ በቅጠሉ በመዘርገፍ ዙሪያውን ከበው በመቀመጥ በዳጣ በርበሬ እያጠቀሱና እርስ በርስ እየተጎራረሱ የሚመገቡት ምግብ ነው፡፡

እንደ አቶ መሐመድ አገላለጽ፣ በወላይታ የበሬ ድለባ ሥርዓት በጣም የተለየ ሆኖ በሬ በሰው ትንፋሽ እየተጋራ ‹‹ጢሁዋ ሆምቢያ›› በሚባለው በተከደነ አጥር ውስጥ የተለያዩ የእህል ዝርያዎችን እየተመገበ ስለሚቀለብ ቁርጥ ሥጋው የተለየ ጣዕም አለው፡፡ በዚህ ምክንያት ወላይታ በጥሬ ሥጋ ቱሪዝም ትታወቃለች፡፡

የጊፋታ በዓል ባህላዊ ምግብ ዝግጅት በከፊል ቃየ አሹዋ (ቃንጡዋ) ቁርጥ ከበሬው ሥጋ ምርጥ የሆነው ክፍል ተቆርጦ በቅቤ በተለወሰ ዳጣ በርበሬ ተዘጋጅቶ የሚቀርብ ነው፡፡ ይህንን ቤተሰብ በአንድ ቦታ በመሰብሰብ ኤርጊያ የሚባል የእንሰት ቅጠል በማንጠፍ ቁርጡን በሥጋ በቅጠሉ በመዘርገፍ ዙሪያውን ከበው በመቀመጥ በዳጣ በርበሬ እያጠቀሱና እርስ በርስ እየተጎራረሱ የሚመገቡት ምግብ ነው፡፡

እንደ ጥናታዊው ጽሑፍ የበዓሉ ዝግጅት የሚጀመረው በወርኃ ሐምሌ በሚደረገው የጉልያ ስርዓት ሲሆን፣ አባቶች ያላቸው ድርሻ ለልጆቻቸው አዳዲስ ልብሶችን መግዛት ዋነኛ ተግባር ነው፡፡

ለጊፋታ በዓል መቀበያ) ከሚዘጋጁት ምግቦች አንዱ ‹‹ጉርዱዋ›› የተባለውን ምግብ ለማዘጋጀት በበልግ ጊዜ ገብስ ይዘራል፡፡ ገብሱን በማጨድና በመሸክሸክ ለሚስቶቻቸው ያቀርባሉ፡፡ ከዚህም በተጨማሪ ወንዶች ለአስራ አምስት ቀን የሚሆን የማገዶ እንጨት በጊዜ ፈልጠው ያከማቻሉ፡፡ ለከብቶችም የሚበቃ ሣር በበቂ ደረጃ ተዘጋጅተው ከነማባያው ቦሌ (አዱዋ) ይቀርባል፡፡ ለተለያዩ ቅመማ ቅመሞች ግዥ ለሚስቶቻቸው በቂ ገንዘብ ይሰጣል፡፡ በወንዶች ደረጃ በከፍተኛ ደረጃ ለበዓሉ ዝግጅት የሚያስፈልገውን ሥጋ ወደ ቤት ለማምጣት ለአሥራ አንድ ወራት የሚያስቀምጡት ተቀማጭ ገንዘብም የወንዶች ድርሻ ነው፡፡

ሴቶች ለቆጮ የሚሆን እንሰትን በጊዜ ይፍቃሉ፡፡ ከእንሰት ፍቅፋቂ ቡልአ ይወጣል፤ ከቡልአው ሙቿ የተባለው የቡልአ ፍርፍር እንዲዘጋጅ ያደርጋሉ፡፡ ከቆጮው ባጭራ የተባለው የሆድ መፍታቻ ምግብ ለበዓሉ ዋዜማ ይዘጋጃሉ፡፡ የተለያዩ ማባያ የወላይታ ዳታ በርበሬ ይዘጋጃሉ፡፡ የተለያዩ መጠጦች ቦርዴ፣ ጠጅ፣ ጠላ እና ወተት በትልቅ ጋንና እንስራ ይዘጋጃሉ፡፡

 የቅቤ ዕቁብንም በመጣል ሴቶች ብዙ ቅቤ ያጠራቅማሉ፡፡ ለልጆች ስጦታ መስጫ ሎሚ ተገዝተው በእንስራ ያጠራቅማሉ፡፡ ለቂጣ የሚሆን የቦቆሎና የማሽላ ዱቄትም ያዘጋጃሉ፡፡

የጊፋታ በዓል እየተቃረበ ሲመጣ በተከታታይ ያሉት የሦስት ሳምንታት ስያሜያቸው ሃሬ ሃይቆ፣ ቦቦዳ እና ጎሻ ተብለው ይጠራሉ፡፡ ሃሬ ሃይቆ የሚባለው የጳጉሜን ወር ሲሆን አህያ ለሽያጭም ሆነ ለበዓል ዝግጅት የሚሆን ዕቃ ከቤት ወደ ገበያ ጭና የምትወስድበት ሳምንት በመሆኑ ነው፡፡ ከገበያ መልስም ለቤቱ የሚያስፈልገውን ዕቃ ጭና ትመጣለች፡፡ ይህ በቀን ሁለቴ የሚጫንበት ዕረፍት የማይሰጥ አህያ ፈጅ ሳምንት ይባላል፡፡

ከመስከረም 1-7 ያለው ሳምንት ቦቦዳ ይባላል፡፡ ሆድ ሞርሙር ማለት ነው፡፡ ቤተሰብ በዓሉን ለማዘጋጀትና በደስታ ለማሳለፍ በእጃችን ምን አለ?፣ ምን ጎደለብን? በማለት በሥጋት የሚያሳልፉበት ሳምንት ነው፡፡ ሦስተኛው ሳምንት ደግሞ ጎሻ ሲባል ትርጓሜውም ‹‹የዕብደት ሳምንት›› እንደማለት ነው፡፡ ሳምንቱ የዕብደት ሳምንት ተብሎ የሚጠራበት ዋናው ምክንያቱም ለበዓሉ የጎደለውን ነገር በፍጥነት ለማሟላት ምርጫ የማይሰጥ ሳምንት በመሆኑ ነው፡፡

የጎሻ ሳምንት እያለቀ ሲመጣ ሐሙስ ዕለት ‹‹ኮሴታ ሐሙሳ›› ይባላል፡፡ ትርጓሜውም የእንኩሮ ሐሙስ ማለት ነው፡፡ ለቦርዴውና ጤላ እንኩሮ የሚነኮርበት ቀን መሆኑ ነው፡፡ ዓርብ ደግሞ ‹‹ሱልአ አርባ›› ይባላል፡፡ በየቤቱ ለቦርዴው የሚዘጋጀው ዱቄት የሚቀቀልበት ቀን ማለት ነው፡፡ ቅዳሜ ባጭራ ቄራ ይባላል፡፡ ቀኑ የሆድ ማፍታቻ ወይም ማለስለሻ ምግብ የሚዘጋጅበት ቀን ነው፡፡ በዕለቱ የሚበሉ ምግቦች ባጭራ፣ ጉርዷ፣ ሙቿ ወዘተ ናቸው፡፡ የሚቀጥለው ቀን ሹሃ ወጋ ይባላል፡፡ የእርድ እሑድ መሆኑ ነው፡፡

የአዲሱ ዓመት የመጀመሪያ ሳምንት ቀናት

 እሑድ ‹የአዲስ ቀን ብሥራት› ነው፡፡ የአዲሱ ዓመት 2ኛ ቀን ‹‹ታማ ሰኞ›› ይባላል፡፡ የእሳት ሰኞ መባሉ ነው፡፡ በዚህ ቀን አንዱ ከአንዱ ቤት እሳት መዋዋስና መቀባበል አይቻልም፡፡ በዓመት አንድ ቀን ወላይታዎች በራሳቸው ቤት እሳት እያነደዱ የሚውሉበት ቀን ነው፡፡

የአዲሱ ዓመት ከገባ 3ኛ ቀኑ ማክሰኞ ‹‹ጪሻ ማክሰኞ›› ይባላል፡፡ ዘመድ ለዘመድ አደይ አበባና ኮርማ ጪሻ የተባሉ አበባዎችን ይዘው እንኳን አደረሳችሁ እያሉ የአዲስ ዓመት ብሥራት የሚገልጽበት ቀን ነው፡፡

የአዲስ ዓመት 4ኛ ቀን ረቡዕ ‹‹ጋዜ ኦሩዋ›› ሲባል በዚህ ቀን የሰፈሩ ወጣቶች በየመንደሩ በታዋቂ የአገር ሽማግሌዎች ደጅ ተሰባስበው የግፋታ በዓል ባህላዊ ጨዋታ የሆነውን ጋዜ በጋራ ሆነው ‹‹ሀያያ ሌኬ ›› እያሉ ትከሻ ለትከሻ ተቃቅፈው የሚጫወቱበትና ልጃገረዶችን ሎሚ በመለመን የሚፈልጓትን የሚመርጡበት ጨዋታ የሚጫወቱበት ቀን ነው፡፡ በዕለቱ ልጃገረዶች አንድ ላይ ሆነው በየቡድን ቁጭ ብለው ወንዴና ሴቴን ከበሮ እየመቱ ‹‹ወላወላሎሜ›› እያሉ የሚመርጡትን ወንድ ሎሚ በመስጠት የሚመርጡበት፣ እንዲሁም ሴቶች ለሚዜነትና ለጓደኝነት ከመረጧት ሴት ጋር በጥርስ አንድ ሎሚን ለሁለት የሚከፋፈሉበትና ስማቸውን ሲጠራሩ ‹‹ሎሜ ሎሜ›› የሚባባሉበት ጨዋታ የሚጫወቱበት ዕለት ጋዜ አሩዋ ነው፡፡

የጋዜ ጨዋታ ለሳምንታት ከደመቀበት እየቀዘቀዘ ይሄዳል፡፡ ከዚያ ‹‹ጊፋታ›› እስኪሸኝ ድረስ በየቤቱ ሁሉም ሰው ወንዴንና ሴቴን ከበሮ ለልጆች ገዝተው በየሰፈሩ ቤት ምግብ እየተበላና መጠጥ እየተጠጣ ይዘፈናል ይጨፈራል፡፡

ጊፋታ ሲሸኝ

ጥቅምት በገባ በመጀመሪያው ሳምንት ማክሰኞ ሆኖ የሽኝት በሬ ታርዶ ከተበላ በኋላ ቶክ ጤላ የተባለውን ምሽት በችቦ ያባርራሉ፡፡ ዜማ በተቀላቀለበት ጩኸት ችቦ ይዘው ‹‹ኦሎ ጎሮ ባ! ሳሮ ባዳ ሳሮ ያ!›› ይላሉ፡፡ ትርጓሜውም ጊፋታ በሰላም ሄደሽ በሰላም ነይ! ማለት ነው፡፡

spot_img
- Advertisement -

ይመዝገቡ

spot_img

ተዛማጅ ጽሑፎች
ተዛማጅ

“ከሁለት ሳምንት በፊት ወደ ኤርትራ የማደርገውን በረራ እንዳሳድግ ተጠይቄ ነበር” የኢትዮጵያ አየር መንገድ

ኢትዮጵያ አየር መንገድ ወደ ኤርትራ የሚያደርገውን በረራ እንዲያሳድግ የሚጠይቅ...
00:06:46

የኤርትራ አቪዬሽን ባለሥልጣን የኢትዮጵያ አየር መንገድ በረራዎችን ማገዱን አስታወቀ

የኢትዮጵያ ሲቪል አቪዬሽን ባለሥልጣን ጉዳዩን እያጣራሁ ነው ብሏል በኤርትራ ትራንስፖርትና...

[ክቡር ሚኒስትሩ ከተቋሙ የሠራተኞች ማኅበር አመራር ጋር እየተወያዩ ነው]

ጤና ይስጥልኝ ክቡር ሚኒስትር? ሰላም! በአስቸኳይ እንደፈለጉኝ መልዕክት ደርሶኝ ነው የመጣሁት። አዎ።...

የሱዳን ጦርነትና የኢትዮጵያ ሥጋት

የሱዳን ጦርነት ከጀመረ አንድ ዓመት ከአራት ወራት አስቆጠረ፡፡ ጦርነቱ...