Saturday, June 22, 2024
- Advertisment -
- Advertisment -

የአካባቢ ቀውስ እና የተፈጥሮ ሀብት ጥበቃ

በሽብሩ ተድላ /ፕሮፌሰር ኤሜሪተስ/                               

ክፍል ፩

መግቢያ

በትምህርት፣ በግብርና፣ በጤና እንዲሁም በኢንዱስትሪ ዘርፎች ሳይንስንና ሳይንሳዊ አስተሳሰብን ሕዝባዊ ለማድረግ እየተሞከረ ነው፡፡ የዚህም ጽሑፍ ዋና ዓላማም ሳይንስዊ አስተሳሰብን ማኸዘብ ሲሆን፣ ለዚህ ተግባር የተመረጠው ርዕስ የአካባቢ ቀውስና የተፈጥሮ ሀብት ጥበቃ ነው፡፡ ለተመሳሳይ ተግባር ከዘሬ ሃያ ዓመት በፊት ስለ የኢትዮጵያ የአካባቢ (Environment) ክብካቤ/አጠባበቅ የተመኘሁዋቸው አንዳንድ ተግባራት እንደገና ተመልክቶ፣ ስንቶቹ እውን እንደሆኑ፣ ስንቶቹ ጨርሶ እንዳልታሰቡ ወዘተ መፈተሹ ጠቀሜታ ይኖረዋል ተብሎ ስለታሰበ፣ ከዚያ ጽሑፍ እየተዘረፉ ምኞቶቼም፣ የዚህ ጽሑፍ አካል ተደርገዋል፡፡

የሕያው አካባቢ ከሕይወት ጋር ያለው ግንኙነት

ሕያው አካላት (ሰውን ይጨምራል) በሕይወት ለመኖር ከአካባቢው ጋር የማይዛነፍ ግንኙነትን መመሥረት አለባቸው፡፡ የሚጠጣ ንፁህ ውኃ፣ የሚተነፍስ ንፁህ አየር፣ በቂና ያልተበከለ ምግብ ያስፈልጋቸዋል፡፡ የአካባቢ ይዘት መዛባት በሰው ሕይወት ላይ ጎጂ ተፅዕኖ የሚያመጣው በእነዚህ  ውስብስብ ግንኙነቶች ላይ ቀውስ በመፍጠር ነው፡፡ በተጨማሪ የሰው አካል ሕዋሳት በማይዛነፍ የሥራ ድርሻ ላይ ተሠማርተው ይገኛሉ፤ ሕይወት የሥራ ግድፈት የሞትና የሽረት ጉዳይ የሆነበት መድረክ ናት፡፡ የአካባቢ (የኤንቫይሮንመንት) ችግር፣ እንደ ችግር የሚቆጠረው ከሰው ሕይወት አንፃር ሲታይ ብቻ ነው፡፡

በከባቢ አየር (አትሞስፌር) ውስጥ ያለው ካርቦን ዳይኦክሳይድ (CO2) ምንም መጠኑ ትንሽ ቢሆንም፣ መሬት ሕይወት አልባ እንዳትሆን ዋና ሚና አለው፣ ከመጠን በላይ እስካልሆነ ድረስ ጠቃሚ ነው፡፡ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ባይኖር ኖሮ የመሬት አምኻኝ የሙቀት መጠን በጣም ዝቅ ብሎ፣ -120C ይሆን ነበር፡፡ ስለሆነም ውቅያኖስም በጠቅላላ ወደ በረዶ አለትነት ይቀየር ነበር፣ ብሎም መሬት ሕይወት-አልባ ትሆን ነበር፡፡

የሰው ልጅ ከሌሎች እንስሳት ሁሉ ኃያል ከሆነ ጀምሮ፣ አካባቢውን በመቆጣጠር ላይ ይገኛል፣ በሒደትም ፈርጀ ሰፊ የአካባቢ ቀውሶች መንስዔ ሆኗል፡፡ ለአብዛኛው ቀውስ መንስዔ በሥልጣኔ/ልማት ሒደት ለኢነርጂ ምንጭ የተደረገው ሞተር ማንቀሳቀሻ ነዳጅ ነው፤ ያም ከሃያኛው ከፍል ዘመን አጋማሽ ወዲህ፣ በዓለማችን ላይ  የካርቦን ዳይኦክሳይድ መጠን ከሚፈለገው በላይ ከፍ እንዲል አድርጎታል፡፡ ጥረቶች ይለያዩ እንጂ በዓለም ዙሪያ በሙሉ በዘመናችን በካርቦን መጠን መናር ምክንያት የተከሰተውን ቀውስ ለመግታት ጥረት እየተደረገ ነው፡፡

ዓለም አቀፍ  የአካባቢ ቀውሶች

አሁን የሚወሱት የአካባቢ ቀውሶች፣ የሰው እጅ አለባቸው ተብለው የተጠረጠሩ/ የተመዘገቡ ብቻ ናቸው፡፡ ዓለምን ከእኛ ጋር ተጋርተው የሚኖሩ ሌሎች ሕያውያን ሁሉ፣ አካባቢያቸውን ማዕከል አድርገው፣ አካባቢው በመሠረተውና በሚመሠርተው ሁኔታ ተገድደው/ታግደው፣ አካባቢያቸውን መስለው ይኖራሉ፡፡ ሰውን ከእነዚህ ሕያውያን የሚለየው ዋናው ምክንያት፣ አካባቢውን ለመቆጣጠር መቻሉና ለእርሱ አገልግሎት እንዲውል ለማድረግ መሞከሩ ነው፡፡ ስለዚህ፣ እኛ የሰው ልጆች ተፈጥሮን  በተፈጥሮነቷ ሳይሆን፣ ለእኛ ከምትሰጠው አገልግሎት አንፃርም ነው በጎላ መልክ የምንገነዘባት፡፡

የሰው ስብስብ (ሕዝብ) ሰብዕናው የሚለካው አካባቢውን በተቆጣጠረበት መጠን ሆኗል፣ ከአካባቢው ብዙ አገልግሎትና ብዙ ጥቅም የሚያገኘው የሠለጠነ፣ አካባቢውን በቁጥጥር ሥር ያላዋለ፣ ያላሸነፈ ያልሠለጠነ ይሆናል፡፡ እዚህ ሒደት ውስጥ ፍሬ ነገሩ አቅምን ማወቁ ላይ ነው፡፡ ሰው በአካባቢው ላይ ያለው ቁጥጥር ድንበር የት ድረስ ነው? የትስ ሲደረስ ነው አካባቢ የሚያምፀው? ብሎ ማሰብ ያስፈልጋል፡፡ “የት ድረስንና መቼን?”፣ መገንዘብ ሕይወትን ካልታሰበ ውድመት ይታደጋል፡፡

ሰው ባለፉት 200 ዓመታት ገደማ የተቀናጀው ጥበብና ዕውቀት፣ የግንዛቤው ጥልቀት፣ የሥልጣኔ ዕድገትና ፍጥነት፣ ከዚያ በፊት ከነበሩት ዘመናት ጋር ሲነፃፀር ፈጣን፣ በጣም ፈጣን ነበር፡፡ በመሬት ሀብት የመጠቀም አቅሙ ጎልብቷል፡፡ ሀብታም አገሮች፣ ምንም በሕዝባቸው ቁጥር ብዛት የዓለም ሕዝብ ሩብ ቢሆኑም፣ የሚጠቀሙበት የኢነርጂና የተፈጥሮ ሀብት መጠን፣ የዓለም ሕዝቦች በአጠቃላይ ከሚጠቀሙበት ሰማኒያ በመቶ (80%)  በላይ ነው፡፡ በኢነርጂ አጠቃቀም ተግባር ውስጥ ብዙ ብኩንነቶች ይስተዋላሉ፡ የሚጠፋው ኢነርጂ ከሚያስፈልገው በጣም የላቀ ነው፡፡ አሁን በዓለም ላይ የታዩ ክስተቶች በይዞታቸው አዲስ ባይሆኑም፣ ያስከተሏቸው ችግሮች መጠንና ይዘት እየተስፋፉ መምጣት የችግሩን አሳሳቢነት አጉልቶታል፡፡ የሳይንስና ቴክኖሎጂ ዕድገት እመርታ እየናረ መምጣቱ የችግሮችን ውስብስብነት በጉልህ አሳይቷል፡፡

ዓለም አቀፍ ወይም አገር አቀፍ አካባቢያዊ ቀውሶች ብለን ስናወሳ ለግንዛቤው ሒደት እንዲረዳን በማለት እንጂ፣ የብክለቱ ውጤት ብዙ ጊዜ ድንበር የለሽ ነው፡፡ ለምሳሌ፡ ቸርኖቢል (የቀድሞው ሶቪየት ሪፑብሊክ አካል) ላይ በተከሰተው የኑክሌር ኃይል ማመንጫ መሰናከል ምክንያት የተነነው “የሬዲየሽን” ብክለት መጠን በመጀመሪያ የተመዘገበው ስዊድን ላይ ነበር፡፡ ስዊድንም ነች በመጀመሪያ መርዶውን ለዓለም በሙሉ የገለጠች፡፡

በዓለም አቀፍ ደረጃ የተከሰቱ ዋና ዋና የአካባቢ ችግሮች የሚከተሉት ናቸው- የተፈጥሮ ሀብት መባከን፣ የተፈጥሮ ደኖች መመናመን፣ የዓለም አፈር መታጠብ፣ ለመጠጥና ለምግብ ማምረት የሚበጅ ውኃ (ጨው አልባ ውኃ) አቅርቦት እየቀነሰ መምጣት፣ ያለውም ውኃ መበከል ብሎም ለሕይወት ጠር/በተለይ ለሕፃናት/መሆን፣ የከባቢ አየር (Atmosphere) በቆሻሻ መበከል፣ የዕፀዋት በአሲድ ዝናብ መታጠብ፣ የባህር ጠረፎች መጎሳቆል፣ በውኃ መቆሸሽ ምክንያት ከዚያ የሚገኙ ዕፀዋትና እንስሳት መጥፋት፣ ባህር በመርዛማ ኬሚካሎች መበከል (ትላልቅ መርከቦች ቆሻሻቸውን በባህር ውስጥ መድፋትና ተሰናክለው የተሸከሙት ነዳጅ መፍሰስ ወዘተ.)፣ የውቅያኖሶች ውኃ እንቅስቃሴ መለወጥ/ መቀየር፣ የአየር ሁኔታና የአየር ቅጥ (Climate) መለዋወጥ፣ “የኦዞን” የመሬት-አልባስ መመናመን ብሎም መሸንቆር፣ ቆሻሻ በተገቢው መንገድ ባለመከላቱ ምክንያት መርዛማ የሆኑ ኬሚካሎች አካባቢን መበከል (Pollution)፣ አካባቢዎች በባይተዋር (መጤዎች) ዕፀዋትና እንስሳት መወረር፣ በሕያው አካል (ዕፀዋት/ እንስሳት) ውስጥ መርዝ መከማቸት (እንደ ዲዲቲ–DDT)፣ የውቅያኖስና/ባህር የአሳ ምርት ማሽቆልቆልና ሌሎችም ናቸው፡፡

የካርቦን ዳይኦክሳይድ መጠን መጨመር

ከጥቂት ዘመናት ወዲህ በከባቢ አየራችን/ በሕዋ (Atmosphere) ውስጥ የሚገኘው የካርቦን ዳይኦክሳይድ መጠን ጨምሯል፡፡ የጨመረበትም ዋና ምክንያት፣ የሰው ልጅ ለዕለት ተግባሩ የሚጠቀምበት አብዛኛው የኃይል ምንጭ የዕፀዋትና የጥቃቅን እንስሳት ውጤቶች የሆኑትን የድንጋይ/ ብረት ከሰል፣ ቤንዚንና ናፍታ በማንደድ የሚከሰት ስለሆነ ነው፡፡ እነዚህ የኃይል ምንጮች ሲነዱ ወይም ሲቃጠሉ የሚፈጠረው ዝቃጭ ደግሞ በብዛት ካርቦን ዳይኦክሳይድ ነው፡፡ በካርቦን ዳይኦክሳይድ መጠን መጨመር ምክንያት የተከሰቱ ችግሮችም ብዙ ናቸው፣ ከእነዚህም አንዱና ዋነው የመሬት ሙቀት መጠን መጨመር ነው፡፡

ፈሳሽ የነዳጅ ድፍድፍና የድንጋይ/ የብረት ከሰል ከሚሊዮኖች ዓመታት በፊት የነበሩ ዕፀዋት/ እንስሳት፣ በከፍተኛ የግፊት መጠን (ፕሬሸር/ pressure)  በከርሰ ምድር ውስጥ፣ ከፍ ያለ የሙቀት ኃይል አምቀው፣ የሚገኙ በአብዛኛው የሕያው ቅሬቶች ናቸው፡፡ በእኛ አካባቢ የምናውቀው የእንጨት ከሰል፣ በእንግሊዝኛ “ቻርኮል” (charcoal) የሚባለውን ነው፡፡ ይህ ከሰል ግንድ/ እንጨት፣ አፈር ተከምሮበት/ ተላብሶ፣ በቂ ኦክሲጂን (አየር) እንዳያገኝ ተደርጎ ሲቃጠል የሚገኝ ሲሆን፣ እርሱም መጠነኛ የሙቀት ምንጭ ነው፡፡ የድንጋይ ከሰል አብዛኞቻችን ከምናውቀው፣ ከምንጠቀምበት ከሰል በጣም በላቀ ሁኔታ የሙቀት ኃይል የማመቅ ይዘት ያለው ነው፡፡

በደን መመንጠር ብሎም መመናመን ምክንያት ዛፎች ካካባቢው አየር ሊያስወግዱት (ሊምጉት) ይችሉ የነበረው ካርቦን እዚያው ከባቢ አየር ውስጥ ስለሚቀር፣  በከባቢው አየር ውስጥ ያለው የካርቦን ይዘት መጠን ይንራል፡፡ በተጨማሪ፣ ረግረግ የሆኑ ቦታዎችን ማድረቅ፣ መታረስ የሌለባቸውን በሳርና በቅጠላ ቅጠል የተሸፈኑ ቦታዎችን ለእርሻ ተግባር ማዋልም፣ ሊከላ/ሊወገድ ይችል የነበረን ካርቦን እዚያው ከከባቢ አየሩ ውስጥ እንዲቀር ያደርጋል፣ ብሎም በአየር ውስጥ ያለውን ካርቦን መጠን ከፍ ያደርገዋል፡፡

ባህርና ከባቢ አየር ቀጥተኛ ግንኙነት አላቸው፡፡ በባህር ውስጥ መጠነ ብዙ ካርቦን በኬሚካል መልክ ታምቆ ይገኛል፡፡ በመሠረቱ በአየር ውስጥ የሚከሰተውን (በነዳጅ ቃጠሎ ምክንያት) የካርቦን መጠን መጨመር ለመከላከል ባህር ከፍተኛ (ካርቦንን ከአየር የመክላት) አቅም አለው፡፡ የባህር ሙቀት መጨመር ከሁሉም በበለጠ መንገድ ከባቢ አየር ውስጥ ያለውን የካርቦንን መጠን  ከፍ ያደርጋል፡፡ ያም የሚሆንበት ምክንያት በባህር ውኃ ውስጥ ታምቆ ተይዞ የነበረው ካርቦን፣ በጨመረው ከባቢ ሙቀት ምክንያት ከባህር ውኃ እንዲለቀቅ ስለሚያደርግ ነው፡፡ ቀዝቃዛ ውኃ ብዙ ካርቦን አምቆ ሊያስቀር ሲችል፣ ሙቅ ውኃ ግን በተቃራኒው ካርቦንን አምቆ የመያዝ አቅሙ ዝቅተኛ ነው፡፡ የውኃው ሙቀት መጨመር በጣም ውስን እንኳ ቢሆን፣ የውኃውን ካርቦን አምቆ የመያዝ አቅሙን በጣም ያኮስሰዋል፡፡

ከዚህ በፊት በዓለም ላይ ለብዙ ዘመናት ያልታየ የሙቀት መጠን በዘመናችን እየተመዘገበ ነው፡፡ ይህም የናረ የሙቀት መጠን፣ በሙቀትነቱ ብቻ ለጥቂት አዛውንትና ሕፃናት ሕይወት ማለፍ /መቀሰፍ ምክንያት ሆኗል፡፡ የሙቀት መጠን በእጅ አዙር የሚያስከትላቸው ሌሎች አያሌ ችግሮች አሉ፡፡

ለምሳሌ፡ የበረዶ ክምር/ተራራ መሟሟት፣ በበረዶ መልክ በአርክቲክና (ሰሜን የምድር ዋልታ) በአንታርክቲክ (ደቡብ የምድር ዋልታ) ተከማችቶ የሚገኘው ውኃ ከጥጥርነት ወደ ፈሳሽነት ተቀይሮ፣ የባህር ወለልን ከፍታ ይጨምራል፡፡ በአንዳንድ አካባቢዎች የሚገኘው ከሺዎች ዓመታት በፊት ወደ በረዶነት (Ice) የተቀየረው ጠጣር ውኃ (Glacier) አሁን እየሟሟ ነው፡፡

የመሬት ሙቀት መጨመር ሒደት በዚሁ ከቀጠለ፣ ከደቡብ ምሥራቅ እስያ፣ ከደቡብ ምሥራቅ ሰሜን አሜሪካና፣ ከአውሮፓ ከ200 ሚሊዮን በላይ የሚሆን ሕዝብ ቀዬውን ለቆ መሰደድ ይገደዳል- ምክንያቱም አሁን የሰፈሩበት ቦታ በውኃ ስለሚጥለቀለቅ ነው፡፡

የአየር ቅጥ (የአየር ንብረት) መዛባት/ (Climate Change)፣ ለምሳሌ  በቅርብ ጊዜ የተከሰተው “ኤል ኒኖ” (EL NINO) ተብሎ የሚታወቀው የአየር ባህርያት ለውጥ፣ በመሬት ሙቀት መጨመር መንስዔነት እንደተከሰተ ይታመናል፡፡ በብዙ ሺሕ ካሬ ኪሎ ሜትር በሚለካ የውቅያኖስ ገጽታ ላይ የሚገኝ ውኃ ሙቀት ሲጨምር፣ ከባህር በላይ ያለው የአየሩ ሽፋን ሙቀት አብሮ ይጨምራል፡፡ ሙቁ አየር በቀዝቃዛ አየር ወደ ተሸፈነው አካባቢ ሲገሰግስ፣ ከታች ያለውን ውኃ ይጎትተዋል፣ ይስበዋል፣ የውኃው ጉዞ (Current) ፍጥነትም እንዲጨምር ያደርገዋል፡፡

ሆኖም የአየሩ ማለትም የነፋሱ ጉዞ ከውኃው ጉዞ ስለሚፈጥን፣ “ያለአቻ ጋብቻ” እንዲሉ፣ ውጤቱ የአካባቢ ቀውስ መከሰት ነው፡፡ በባህር ላይ ማዕበል፣ በመሬት ላይ “ቶርኔዶ” ይከሰታል፡፡ የሚወድመው ሕይወትና ንብረት መጠን ከፍ ያለ ነው፡፡ ክስተቱ እንደ ቦታው፣ እንደ ይዘቱ የተለያዩ ስሞች ይሰጡታል- ለምሳሌ፣ “ቶርኔዶ”፣” ሄርኬን”፣ “ሳይክሎን” ወዘተ.፡፡

የተከሰቱ ሌሎች ችግሮች

የደሴቶችና የባህር ጠረፎች በውኃ መጥለቅለቅ፡ የመሬት ሙቀት መናር፣ በመሬት ዋልታዎችና በሌሎች አካባቢዎች ያለውን ርግበ-በረድ (በረዶ-ice) ስለሚያሟሟና ወደ ፈሳሽነት (ውኃ) ስለሚቀይረው፣ የበረዶ (Ice) ብርሃን የማንፀባረቅ ተግባር ይስተጓጎላል፡፡ በረዶ የፀሐይን ጨረር አንፀባርቆ፣ ወደ ሕዋ ስለሚመልሰው፣ በምድር ላይ ሊከሰት ይችል የነበረውን ሙቀት ይገታል፡፡ የርግበ-በረድ ምድራዊ አገልግሎት ስለቀነሰ ነው የምድር ሙቀት እየጨመረ የመጣ፡፡ ርግበ-በረድ የሚሟሟበትም ምክንያት የአካባቢው ሙቀት መናር ነው፣ የእርስ በእርስ ጥፋት-አዘል ቅብብሎሽ፡፡

ከላይ እንደተወሳው በመሬት ሙቀት መጨመር መንስዔነት ተመጋጋቢ የሆኑ ችግሮች ይከሰታሉ፡፡ የሙቀት መጨመር፣ የርግበ-በረድ መጠን መቀነስ፣ ያም የፀሐይ ጨረርን መግታቱን የመቀነስ፣ ሙቀት የበለጠ መጨመር፡፡ ይህም በጥቅሉ ሲታይ የአየር ቅጥ ለውጥን፣ ብሎም ነባራዊ ምድራዊ ሁኔታዎችን ያዛባል፣ ያቃውሳል፣ ለሌሎች ብዙ ችግሮችም መንስዔ ይሆናል፣ የችግር መንስዔነት ቅብብሎሹም ይቀጥላል፡፡

የበሽታ ማንሰራራት፡ የመሬት ሙቀት ሲጨምር መሬት ላይ የተቋተ ውኃ፣ ኩሬ፣ ሙቀት መጠን ይጨምራል፡፡ በሌላ ጊዜ በውኃው መቀዝቀዝ ምክንያት መራባት የማይችሉ በሽታ አስተላላፊ ሦስት አፅቄዎች (Insects)፣ ለምሳሌ ቢምቢዎች፣ ተራብተው በሽታ እንዲዛመት ያደርጋሉ፡፡ “በኤል ኒኖ” (EL NINO) ምክንያት የሚፈጠረው ጎርፍ፣ የአካባቢ ፅዳት መጠበቂያ መሠረተ ልማትን ስለሚደመስስ፣ ለመጠጥ የሚያገለግል ውኃና የቆሻሻ ፍሳሽ ይቀላቀላሉ፡፡ የሚበላው ምግብ፣ የሚጠጣው ውኃ በቆሻሻ ይበከላል፣ ውጤቱም ኮሌራ ተቅማጥ፣ በሽታ ይሆናል፡፡

    የአዳዲስ በሽታዎች መከሰት፡ በዓለም ላይ በየጊዜው የሚከሰቱ አዳዲስ በሽታዎች አሉ፡፡ እነዚህ በሽታዎች ሰው የራሱን ድንበር ዘሎ ወደ ዱር እንስሳት መኖሪያ ሲዘምት የተከሰቱ ናቸው ይባላል፡፡ በመሠረቱ እነዚህ የበሽታ ጀርሞች ከጠረፍ ውጭ “በኮሜት” ተጭነው የመጡ አይደሉም፣ የዚህ ዓለም ነባር ኗሪዎች ናቸው፡፡ ሆኖም ቀውስ ካልተፈጠረ እነዚህ  ሕወስያን (ዘአካላት) ከሰው ጋር አይገናኙም፡፡ የዱር እንስሳት ጥገኛ ሆነው ሲኖሩ፣ ድንገት ያልተለመደ ግንኙነት በሰውና በዱር እንስሶች መካከል ሲከሰት፣ እነዚህ በሽታ መንስዔ የሆኑ ሕወስያን ከዱር እንስሳት ወደ ሰው ይተላለፋሉ/ይዘምታሉ፣ ብዙ ሕይወትም ያጠፋሉ፣ እያጠፉም ናቸው፡፡ ለምሳሌ፣ “ኢቦላ” እና ” ኤችአይቪ/ኤድስ”  (HIV/AIDS) በዚህ መንገድ የተጠናወቱን መቅሰፍቶች ናቸው ይባላል፡፡

የድርቅ መከሰት፡ የአየር-ቅጥ (Climate) (የአየር ባህርይ መለወጥ) በግብርና ላይ ትልቅ ተፅዕኖ ያደርጋል፡፡ የአካባቢው አየር ሙቀት ከፍ ሲል፣ የአፈሩን እርጥበት ይቀንሰዋል፡፡ ሰብል በሚዘራበትም ጊዜ አፈሩ እርጥበት- አልባ ስለሚሆን አዝመራው አይሰምርም፡፡ አፈር እርጥበት-አልባ ሆነ ማለት፣ ድርቅ ተከሰተ ማለት ነው፡፡  ይህ ሁኔታ በተደጋጋሚ ሲከሰት፣ የተከሰተበት ቦታ/ አገር/ሠፈር ወደ በረሃነት ይቀየራል፡፡ ድርቅ በሚከሰትበት ጊዜ ደኖች በቀላሉ ለእሳት አደጋ ይጋለጣሉ፣ ደን የተቃጣለባቸው አካባቢዎች የመሬቱ አፈር ሽፋን በቀላሉ በንፋስ ይጋዛል፣ አፈሩም አየርን ይበክላል፡፡ ጠቅለል ብሎ ሲታይ ቀውሱ አካባቢውን ወደ ምድረ በዳነት ይቀይረዋል፡፡

ይህም በቅርብ ዘመን በአውስትራሊያ፣ በአውሮፓና በአሜሪካ ውስጥ በብዛት በተደጋጋሚ ተከስቷል፡፡ አንዳንድ ተመራማሪዎች “ኤል ኒኖ”  (EL NINO) እና ድርቅ ይዛመዳሉ ይላሉ፡፡ ይህም የሚሆነው፣ በ”ኤል ኒኖ” መንስዔነት አንዳንድ ቦታ ላይ የሚዘንበው ዝናብ በጣም ሲጨምር፣ ሌላ ቦታ ሊዘንብ ይገባ የነበረውን የዝናብ መጠን ስለሚቀንስ ነው፡፡ የአንዱ ቦታ ድርቅ ለሌላው ቦታ የጎርፍ መጥለቅለቅን ያወርሰዋል፤- “እሱ ከየት ያመጣል ያንዱን ለአንዱ ይሰጣል እንጅ !” እንደሚባለው፡፡

የአየርና የውኃ በኬሚካል መበከል፡ ለዕለት ተግባራችን እህል ለማምረትም ሆነ ለፅዳት የምንጠቀምባቸው ኬሚካሎች፣ የነዳጅ ቃጠሎ ውጤቶች፣ በእንስሳትና  በዕፀዋት ላይ ከፍተኛ ጎጂ ተፅዕኖን ያስከትላሉ፡፡ በአውሮፓ የአስምና የአለርጂ በሽታ ተጠቂዎች መብዛት፣ የአካባቢው አየር በሞተር ጢስ ስለተበከለ ነው ይባላል፡፡ በእነዚህም በሽታዎች በብዛት የሚጠቁት ሕፃናት ናቸው፡፡ መሬት ለማዳበርና ተባይ ለማጥፋት የምንጠቀምባቸው ኬሚካሎች ለሕይወት ወሳኝ የሆነውን ጨው-አልባ ውኃ ሰው ሊጠቀምበት በማይችልበት ሁኔታ፣ ማለት ከጥቅም ውጪ ያደርጉታል፡፡

የምድር የኦዞን ሽፋን/ ልባስ መመንመን፡ ለማቀዝቀዣነት፣ ጥሩ ሽታን/መዓዛን  ለማሠራጨት፣ ተባይን ለማጥፋት፣ ወዘተ. የምንጠቀምባቸው በጥቅሉ “ኤሮሶልስ” (Aerosols) ተብለው የሚታወቁ ኬሚካሎች ለከፍተኛ ጥፋት ምክንያት ሆነዋል፡፡ ከፀሐይ ወደ መሬት የሚወረወሩ ጎጂ ጨረሮችን የምድር ሽፋን ሆኖ የሚከላከለውን “ኦዞን” ተብሎ የሚጠራውን አየር (ጋዝ)፣ በኬሚካል ውህደት ወደ ሌላ ዓይነት አየር (ጋዝ) እየቀየሩ፣ የ”ኦዞኑን” አልባሰ-ምድር ጥልቀት በጣም ቀንሰውታል፡፡ ይህም ማለት ከፀሐይ የሚመነጩ ጎጂ ጨረሮች ያለምንም መከላከያ ተወርውረው፣ ምድር ላይ ደርሰው ብዙ ቀውስ ያስከትላሉ፤ ለቆዳ ካንሰርና ለዓይን መታወር መጨመር ከፍተኛ አስተዋፅኦ እያደረጉም ነው፡፡

የአካባቢ ቀውሶችን ለመግታት የተወሰዱ ተግባሮች

የሰው ልጅ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የአካባቢውን ጥቅም (አጠቃቀሙ ሲዛባ ሊከተል የሚችለውን ችግር) መገንዘብ ጀምሯል፣ ስለሆነም ጠቀሜታ ያላቸውን ተግባራት እየፈጸመ ይገኛል፡፡ ከእነዚህ አንዱ ዋና ተግባር የአካባቢ ጥበቃን ሥርዓት ዘርግቶ፣ በፖሊሲ፣ በሕግ፣ በደምቦች የተደገፉ ተግባራትን ማከናወን ነው፡፡ በዚህ ሒደት አካባቢ ጥበቃ የሚደረግላቸው ብዙ ቦታዎች ተመሥርተዋል፡፡ እንዲያም ሆኖ በተቃራኒው ጉዳት የሚያስከትሉ ተግባራትም እያከናወነ ነው፡፡፡

የአካባቢ ጥበቃ  የሚደረግላቸው አካባቢዎች ልዩ የሆኑ ጠቀሜታ እንዳሏቸው ይታመናል፡፡ በከፊል በተጨባጭ የሚታዩትና በግልጽ የሚታወቁ ወንዝ አንዳይደርቅ፣ አፈር እንዳይታጠብ፣ የዱር እንስሳት  እንዳይጠፉ፣ ወዘተ. የመሳሰሉት ናቸው፡፡ ሊገኝ የሚችል ጥቅም፣ ሙሉ በሙሉ ሳይታወቅ ጥበቃ የሚደረግላቸው ደግሞ ባላዋቂነት ለውድመት እንዳይዳረግ በማሰብ ነው፣ ለምሳሌ የብዝኃ ሕይወት ሀብት፣ የሥርዓተ ምህዳር፣ ወዘተ፡፡

በተለያዩ የዓለም ክፍሎች ውስጥ የዕፀዋት አደባባዮች (Botanical Gardens) ተመሥርተዋል፣ እየተመሠረቱም ናቸው፡፡ የዕፀዋት አደባባይ ለዕፀዋት ማሳደጊያና መንከባከቢያ ማመቻቸትንና ብሎም ዕፀዋትን ለሕዝብ ዕይታ ማዘጋጀትንና ማቅረብን ያጠቃልላል፡፡ የዕፀዋት አደባባዮች ጥቅም (ለሕዝብ የሚያበረክተው አገልግሎት) ትምህርትን /ዕውቀትን ከማበርከት በተጨማሪ፣ በተጓዳኝ ለመዝናኛና ለልዩ ልዩ ኤግዚብሽኖች ለቴአትር መድረክነትና ለሙዚቃ “ፌስቲቫል” ማዕከል ሆኖ ማገልገልን ይጨምራል፡፡ የተለያዩ የዕፀዋት ዝርያዎች የሚያበረክቱት ውብ አካባቢ ለየት ያለ ድባብ ይኖረዋል፡፡ አዲስ አበባም ለዚህ ተግባር የተመደበ ቦታ በእንጦጦ አካባቢ በቅርብ ጊዜ ማግኘቷ፣ ተገቢም ቢሆን፣ ዕድለኛም ያሰኛታል፡፡ ሌሎች ከተማዎችም የእርሷን ምሳሌነት እንደሚከተሉ ፅኑ ምኞቴ ነው፡፡

የዕፀዋት አደባባይ ብዙ ጊዜ እንደ አንድ የዩኒቨርሲቲዎች የትምህርት ክፍል ሆኖ ይቆጠራል፣ ወይም ከዚያ በተለየ መልኩ በዩኒቨፅ ናሙና መዘክርን (Herbarium) በሥሩ አካትቶ/ አቅፎ ሊደራጅ ይችላል፡፡ የዕፀዋት አደባባይ ታሪካዊ አመሠራረት ከባህል መድኃኒት ታሪክም ጋር የተያያዘ ነው፡፡

የደን እንክብካቤ፡ የሰው ልጅ ደኖችንም ይንከባከባል፡፡ መሬታችን ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ ዛፎች የደነኑ (ደን ሆነው የተከሰቱ) ከ380 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ገደማ ነው ይባላል፡፡ ከዚያ ጊዜ ጀምሮ፣ ከዛፎች የሚረግፉ ቅጠላ ቅጠል የአካባቢውን የአፈር ሁኔታ ገፅታ ሲቀይሩት ኖረዋል፡፡ የሕይወት ባለፀጋዎች ጠቅላላ ሲታዩ ከሰባ አምስት በመቶ (75%) በላይ ብዝኃ ሕያውያን (Biomass) የዕፀዋት አካላት ናቸው፡፡

በመሬት ወገብ (የምድረ ሰቅ-equator) አካባቢ በተወሰኑ ለዕፀዋት ምቹ በሆኑ ቦታዎች ብዙ የተለያዩ የዕፀዋት ዝርያዎች ይበቅላሉ፡፡ በአንፃሩ ከምድር ሰቅ (ወገብ) ሩቅ በሆኑ ቦታዎች የአንድ ዛፍ ዝርያ የሆኑ ዕፀዋት፣ ሰፋፊ ቦታዎች ውስጥ ደንነው ይታያሉ፡፡ በደን ውስጥ ብዙ የአካባቢ ኗሪዎች/ ሰፋሪዎች አሉ፡፡ ከአንድ ዛፍ ወደ ሌላ ዛፍ ተወርዋሪዎች፣ ቅጠል በጣሹ፣ መሬት ማሹ፣ ወለል በሳሹ፣ ረቂቅ ባክቴሪያ፣ ግዙፍ ዕፀዋት፣ እልፍ አእላፍ ሕያው በደን ውስጥ ይገኛሉ፡፡

የዱር እንስሳት እንክብካቤ፡ ለተፈጥሮ ሀብት ልዩ እንክብካቤ ለማድረግ ሲባል የተከለሉ ቦታዎች አሉ፡፡ የሚጠበቀው አካባቢው የዱር እንስሳትን ወይም ዕፀዋትን ወይም በጣምራ (በጋራ) ሁለቱንም ግዙፍ የሕይወት ባለፀጋ ሁሉ ለመታደግ ሊሆን ይችላል፡፡ በደኖች በዛፎች ቁመት ላይ የተመሠረተ ልዩነት እርከን አለ፡፡ ደንን በእርከን (በደረጃ) ብንመስለው የብዙ እርከኖች ባለፀጋ ነው፡፡ እያንዳንዱ እርከን የራሱ የሆኑ ባህርያቱን ገላጭ የሆኑ ዕፀዋትና እንስሳት መናኸሪያ ነው፡፡ የየርከኑ ባህርያት የሚወስኑት፣ በእርጥበት እንዲሁም በምግብ አቅርቦት ከላይ ሾልኮ በደረሰው የፀሐይ ብርሃን ፀጋ ነው፡፡

የደኑ ወለል የሞቱ እንስሳትና የረገፉ ቅጠሎችና ቅርንጫፎች እንዲሁም የዛፎች ብስባሽ የተከማቸበት፣ጥቃቅን ረቂቅ ዘአካላት በተለያዩ ዑደት ነክ ተግባራት የተሰማሩበት ቦታ ነው፡፡ ሕያው ሕይወት-አልባ ሆነው ሲበሰብሱ ተገንብተውበት/ ታንፀውበት የነበረው የግንባታ ግብዓት በባክቴሪያ አጋዥነት ወደ ጥሬ ዕቃነት ተቀይሮ አዲስ የምግብ መሰናዶ አካል ግብዓት ይሆናል፡፡ በአካባቢው የሚኖሩ ዕፀዋት ከዚህ ግብዓት የአካል ገንቢ ጥሬ እቃ እንደልብ ያገኛሉ፡፡

ስለሆነም፣ አካባቢው እንደ ችግኝ ማምረቻ (የረገፉ ፍሬዎች ወደ ችግኝነት ተቀይረው)፣ የእንጉዳይና የተለያዩ የሳር ዘሮች፣ ፈርን (Fern) በብዛት የሚገኙበት ክፍል ይሆናል፡፡ በአከባቢውም በማደግ ላይ ያሉ ዛፎች ይገኛሉ፡፡ እነርሱም በግዙፍ ዛፎች ጠላላ ሥር መኖርን የሕልውናቸው መሠረት አድርገውታል፡፡

ደኖች የተለያዩ ነባራዊ አገልግሎቶችን ለአካባቢያቸው ያበረክታሉ፡፡ ከእነዚህ ውስጥ ዋናው ካርቦን ዳይኦክሳይድን (Carbon Dioxide) ከአካባቢው አየር ከልተው፣ የራሳቸውን አካል ይገነቡበታል፡፡ በግንባታው ሒደት ውስጥ ከሚከሰቱ ውጤቶች አንዱ ኦክስጅንን ነው፡፡ ጠቅለል ብሎ ሲታይ ዛፎች ካርቦን ዳይኦክሳይድን ምገው ለሕያው በሕይወት ለመቀጠል አለኝታ/ተፈላጊ የሆነውን ኦክስጅንን ያበረክታሉ፡፡

ደኖች የአየር ቅጥ ሥነ ሥርዓትን በተገቢው መንገድ እንዲጓዝ ይረዳሉ፡፡  በደን ውስጥ የሚደርሰው የዝናብ ውኃ ወደ መሬት ሲሰርግ በመጀመሪያ በቅጠላ ቅጠል ብስባሽ ይጣራል፡፡ በተጨማሪም በዕፀዋት ብስባሽ የተሸፈነው አካባቢ እንደ “ስፖንጅ” ሆኖ፣ የዝናብ ጠብታን ፍጥነትን ገትቶ፣ ኃይሉን አኮላሽቶ፣ አቅሙን ገፍፎ፣ ማርኮ ወደ መሬት እንዲሰርግ ያደርጋል፡፡

ከላይ ባሉ የዛፍ ቅርንጫፎችም ላይ ያለው ቅጠል የዝናብ ጠብታን ኃይል በሟኮስስ ከፍተኛ አገልግሎት ያበረክታል፡፡ ከታች ያለው አፈር፣ ታጥቦ እንዳይጎርፍ በማድረግ ጎርፍን ይከላከላሉ፡፡ በዕፀዋትም ውስጥ ሆነ በእንስሳት እንዲሁም በረቂቅ የሕይወት ባለፀጋዎች ውስጥ የታመቀው የብዝኃ ሕይወት ሀብት እንዳይባክን ያደርጋሉ፣ የመዝናኛ ቦታዎችም ናቸው፡፡  በተጨማሪ ለምግብ የሚውል/ የሚያገለግል ግብዓት ይመረትባቸዋል፣ ለምሳሌ እንጉዳይ፡፡

ደኖች በአድባር መልክ በተለያዩ አካባቢዎች መንፈሳዊ አገልግሎትም ያበረክታሉ፣ ለውብ ወይ ለግዙፍ ብሎም  ለምስጢራዊ አካል ማን የማይሰግድ አለ?፡፡

የተፈጥሮ ሀብት በኢትዮጵያ

ብዝኃ ሕይወት (Biodiversity) በኢትዮጵያ፡  የባዮቴክኖሎጂ ዋና መሠረት ብዝኃ ሕይወት ነው፡፡ ኢትዮጵያ ብዙ የተለያዩ ሥርዓተ ምኅዳር አሏት፡፡ ለዚህም ዋናው ምክንያት በመሬት ወጣ ገባነት መንስዔ፣ የተለያዩ ሥነ-ምኅዳሮች ስለሚገኙ ነው፡፡ እነርሱም ለተለያዩ ዕፀዋትና እንስሳት መኖሪያነት ሁኔታዎችን ያመቻቻሉ-ብርድ፣ ሙቀት፣ ደረቅ፣ እርጥብ፣ ሸለቆ፣ ተራራ፣ ሜዳ፣ በረሃ፣ ጫካ፣ ወዘተ.፡፡ በተጨማሪ ምድረ ገፅታዋ፣ ከባህር ወለል በታች ከ110 ሜትር ጀምሮ (ዳሉል) እስከ 4,620 ሜትር ከባህር ወለል በላይ ይዘልቃል (ራስ ደጀን) የተንጣለለ ነው፡፡ የተለያዩ እንስሳት እንዲሰፍሩባት፣ የተለያዩ ዕፀዋት እንዲበቅሉባት፣ አገራችን ያላት ሥርዓተ ምኅዳር ምቹ ነው፡፡ እነዚህም የተለያዩ አካባቢዎች፣ ለብዝኃ ሕይወት መከሰት ብሎም ብልፅግና ከፍተኛ ሚና አላቸው፡፡

ኢትዮጵያ ብዙ የዕፀዋት ዝርያዎች ታበቅላለች፡፡ በኢትዮጵያ ውስጥ ከ6,500 እስከ 7,000 የሚሆኑ የዕፀዋት ዝርያዎች አሉ ተብሎ ይገመታል፡፡ ከእነዚህም መካከል ከስምንት መቶ በላይ የሆኑት በኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚገኙ ዝርያዎች ናቸው ይባላል፡፡ ኢትዮጵያ በአዝርዕት ብዝኃ ሕይወት የከበረች ናት፡፡ ስለሆነም፣ በዓለም ደረጃ “የብዝኃ-ሕይወት ማዕከል” ተብላ ተመድባለች፡፡ በዓለማችን ካሉ ሀብታም የአዝርዕት ብዝኃ ሕይወት  አካባቢዎች ተብለው ከተመደቡት ከአሥራ ሁለቱ የቫቪሎቭ ማዕከሎች አንዷ ናት፡፡ ኢትዮጵያ “የአረቢካ” ቡና (Coffee arabica) ዋና የብዝኃ ሕይወት ማዕከል ናት፡፡ በተለያዩ ደረጃዎችም ቢሆን (የብዝኃ ሕይወት ክምችት መግለጫ ደረጃዎች አሉ)፣ የጤፍ፣ የእንሰት፣ የአንጮቴ፣ የሰናፍጭ፣ የማሽላ፣ የአጃ፣ የአተር፣ የኑግና የሰሊጥ ዋና ዋና ማዕከሎች ከሚባሉት አንዷ ናት፡፡ 

ከእንስሳትም ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚገኙ ብዙ ናቸው፡፡ በኢትዮጵያ 240 የአጥቢና 845 የአእዋፍ ዝርያዎች እንደሚገኙ ይታወቃል፡፡ ከእነዚህም ውስጥ 22 የአጥቢዎችና 24 የአዕዋፍ ዝርያዎች በኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ ነው የሚገኙት፡፡ በተጨማሪ፣ ስድስት የገበሎ አስቴኔዎችና 33 የእንቁራሪት አስተኔዎች ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚገኙ አሉ፡፡ ስለ ሦስት አፅቄዎች (Insects) ብዙ መረጃ ባይኖርም፣ ብዙ ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚገኙ ብዙ ብቸኛ ዝርያዎች እንደሚገኙ ይገመታል፡፡

በመሬት ባህርይ (አቀማመጥ) ላይ የተመሠረተ ሀብት፡ የኢትዮጵያ ደጋማው ቦታ (ከ1,800 ሜትር ከባህር ወለል በላይ ከፍታ ያለው) ለኑሮ ተስማሚ የሆነ የአየር ጠባይ ሲኖረው፣ ይህም አካባቢ ከ700 ሚሜ እስከ 2,200 ሚሜ ዝናብ በየዓመቱ ያገኛል፣ ቆላማው ቦታ ከ200 እስከ 700 ሚሜ ዝናብ በየዓመቱ ያገኛል፡፡ ዝናብ ጨርሶ የማይዘንብባቸውም ቦታዎች አሉ፡፡ አሁን በምንጠቀምበት የእርሻ ዘዴ አዝርዕትን ለማልማት በአማካይ 600 ሚሜ (Milimeter) ዝናብ በዓመት የሚያገኝ መሬት ያስፈልጋል፡፡  

ለእርሻ ምቹ ነው ተብሎ የሚገመተው መሬት ስፋት በተለያዩ ጽሑፎች ውስጥ በጣም በተራራቁ አኃዞች ተገልጧል (12%- 60% የአገሪቱ ስፋት)፡፡ የኢትዮጵያ የአካባቢ እንክብካቤ ባለሥልጣን በተቋቋመበት ወቅት በሰጠው አኃዝ መሠረት፣ ለእርሻነት ሊያገለግል የሚችል ከመቶ አምሳ አንድ እጁ  (51%) ሲሆን፣ ቀሪው አርባ ዘጠኝ በመቶው (49%) ለእርሻነት አያገለግልም ተብሏል፡፡ በሃያኛው ክፍለ ዘመን መባቻ አካባቢ ከ3.37 እስከ 4.4 በመቶ የሚገመት የአገሪቱ አካል ጥቅጥቅ ባለ ደን የተሸፈነ ነበር ይባላል፡፡ በዚያን ጊዜ በቁጥቋጦ የተሸፈነው መሬት ስፋት የአገሪቱ ሃያ ሁለት በመቶ (22%) ነበር ተብሎ ይገመታል፡፡

ኢትዮጵያ ከፍተኛ የውኃ ሀብት እንዳላት ይታወቃል፡፡ የመሬቷ ገጽታ የአንድ በመቶ ግማሽ (0.66%) ገደማ (7500 ኪ.ሜ ካሬ) በሐይቅ የተሸፈነ ሲሆን፣ 12 ዋና ዋና የውኃ ተፋሰሶች (Basin) አሏት፡፡ በእነዚህም የውኃ ተፋሰሶች  በዓመት በግምት 111 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውኃ ይፈሳል፡፡ በተጨማሪ በከርሰ ምድር ውስጥ ከ2.56 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ያላነሰ ውኃ እንዳለ ይገመታል፡፡ ከውኃ ተፋሰሶች ከሚገኘው ውኃ ሰባ አምስት በመቶ (75%) ገደማ የሚሆነውን ኢትዮጵያ ለጎረቤት አገሮች የምታበረክተው ውኃ ነው – ማለት 82.5 ቢሊዮን ሜትር ኩብ ውኃ፡፡ በስሌት በዚህ ዘመን እያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ በነፍስ ወከፍ 900 ሜትር ኪዩብ (70,000 ሊትር) ውኃ በዓመት ለጎረቤት አገሮች ያበረክታል ማለት ይቻላል፡፡

ይህ የተፋሰስ ውኃ ሀብት ከመሬት አቀማመጥ ጋር ተቀናጅቶ፣ የኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጫ ስለሚሆን፣ የአገሪቱ ዋና ሀብት ነው ተብሎ ይታመናል፡፡ ይህም ብክለትን የማያስከትል፣ ብሎም አየር-ቅጥ ለውጥን የማያባብስ የኃይል ምንጭ ነው፡፡ የተዳፋት መሬት ባለቤት መሆን በዚህ ዓይን ሲታይ ትልቅ ሀብት መሆኑን እንረዳለን፡፡ ጨው አልባ ውኃ በግብርና ውስጥ ያለው ሚና ከፍተኛ እንደሆነ ሁላችንም እንገነዘማስታወሻ፣ ማጣቀሻ የተደረገውን ዋና ጽሑፍ [ርዕይ 2020 በኢተዮጵያ “የኢትዮጵያ ኤንቫይርመንት/ አካባቢ ምን ይዘት አለው? የዛሬ 25 ዓመት ገደማስ ምን ሊመስል ይችላል በሚል ርዕስ የታተመውን (Economic Focus-Bulletin of the Ethiopian Economic Association -EEA Vol 5 No.5 August 2003)] ለማግኘት የምትሹ ሁሉ፣ የኤሌክተሮኒክ ኮፒ በኢሜይል (shibrut@gmail.com) ልልክላችሁ እንደምችል እገልጣለሁ፡፡

ማስታወሻ፣ ማጣቀሻ የተደረገውን ዋና ጽሑፍ [ርዕይ 2020 በኢተዮጵያ “የኢትዮጵያ ኤንቫይርመንት/ አካባቢ ምን ይዘት አለው? የዛሬ 25 ዓመት ገደማስ ምን ሊመስል ይችላል በሚል ርዕስ የታተመውን (Economic Focus-Bulletin of the Ethiopian Economic Association -EEA Vol 5 No.5 August 2003)] ለማግኘት የምትሹ ሁሉ፣ የኤሌክተሮኒክ ኮፒ በኢሜይል (shibrut@gmail.com) ልልክላችሁ እንደምችል እገልጣለሁ፡፡

ይቀጥላል፡፡

ከአዘጋጁ፡-ጸሐፊው  ሽብሩ  ተድላ  (ፒኤችዲ)  የአዲስ  አበባ  ዩኒቨርሲቲ የሥነ ሕይወት (ባዮሎጂ) ኢመረተስ ፕሮፌሰር ሲሆኑ፣ በርካታ የጥናትና ምርምር ሥራዎቻቸውን አሳትመዋል፡፡ ካሳተሟቸው መጻሕፍት መካከል ማኅበራዊና ሰብዓዊ (ሶሺያል ኤንድ ሂዩማኒስት) ጉዳዮችን  በጥልቀት ያቀረቡበት  ከጉሬዛም ማርያም እስከ  አዲስ አበባ  የሕይወት ጉዞና ትዝታዬ፣ የህያው ፈለግ፣ ከየት ወደ የት፣ ወረርሽኝ ይገኙበታል፡፡  ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እየገለጽን፣ በኢሜይል አድራሻቸው shibrut@gmail.com ማግኘት ይቻላል፡፡ባለን፡፡

spot_imgspot_img
- Advertisment -

በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች

Related Articles